Blog Jantine Kremer
Wortelen
Er rijdt een gebouw over de weg. Het is rechthoekig en opgetrokken uit lichtgrijze stenen van onregelmatig formaat. Het contrasteert hevig met de strakke betonnen fundering eronder. Over een kilometer of twee wentelen tientallen wielen – heel traag – het bouwwerk 65 meter de hoogte in. Het is eind 2018 en over een paar maanden zal de controversiële Ilisu-dam een deel van de historische stad Hasankeyf onder water zetten. Dit stuk erfgoed dat wordt gered van de verdrinkingsdood is met zijn 700 jaar relatief jong voor dit gebied; het zuidoosten van Turkije is een van de oudste door mensen bewoonde stukjes aarde. Een historisch kruispunt van culturen en archeologische schatkamer van jewelste.
Zo’n 130 kilometer stroomopwaarts werd Suat Ögüt geboren, in de stad Diyarbakir. Als jonge kunststudent werkte hij een zomer in de studio van zijn oom die op dat moment een maquette van Hasankeyf bouwde. ‘That experience inspired me to begin researching my region and my sense of belonging,’ Ögüt studeerde in Turkije, België en Nederland en verdeelt nog altijd zijn tijd tussen hier en daar. Eenmaal oog in oog met zijn archeologische vindplaats op de Paltz, wordt het duidelijk dat zijn hart daar ligt. De mozaïekvloer waarmee Ögüt van de langs wandelende bezoeker een ontdekkingsreiziger maakt, neemt ons mee naar het land van steensoorten in allerlei tinten, het land van 12.000 jaar oude culturele rijkdom en ontelbaar onontdekte schatten. Nederland voelt opeens extra plat en de artificiële rots van de waterval die verderop door de bomen schemert, lijkt dit met klem te bevestigen.
Ik denk aan Iclal Sürmeli. Ze vertelt in het boek Je moest eens weten van Çiğdem Yüksel hoe ze als sprankelende vijftienjarige naar de zolder van hun Nederlandse huis rende om te kijken of ze de bergen van haar thuisland zou kunnen zien. Toen ze geen berg kon ontdekken, barstte ze in tranen uit. Het boek staat vol prachtige foto’s en onthutsende verhalen van de eerste generatie Turkse vrouwen in Nederland. Over wat ze achterlieten, hun verwachtingen en teleurstellingen, hun dapperheid en doorzettingsvermogen, hoe hard ze werkten en hoe zeer ze op zoek waren naar herkenning, een gevoel van thuis.
De dam in de Tigris heeft niet alleen cultureel erfgoed onder water gezet, ook ecologisch is er van alles overhoop gehaald. In 2023 werkte Ögüt voor het eerst met mozaïek en maakte een verplaatsbaar monument van 12 mozaïektableaus van bedreigde vogelsoorten. Ögüt legt hiermee een verband tussen verloren gegane cultuur en natuur, beide onderworpen aan beslissingen van de overheid. En daarmee komen we bij een belangrijk onderdeel van zijn kunstpraktijk; Ögüts kritische blik op geopolitieke en -culturele kwesties. Dat Anatomy of Belonging gesitueerd is bij de grens tussen het afgesloten en openbare deel van de Paltz is dan ook geen toevalligheid. De gevelde boom werd interessant voor Ögüt toen hij hoorde dat de spar over het hek gevallen was en daarom afgezaagd moest worden. Kritische vragen over de zin en onzin van het trekken van grenzen en het bewaken daarvan sluipen onverbiddelijk, via de halve, kroonloze stam, via de wortels naar de in kleine, ruwe steentjes weergegeven, robuuste olijfboomstronk. Ögüt maakte het ontwerp met in gedachten de man die in 2022 op een eeuwenoude mozaïekvloer stuitte onder zijn verpieterende olijfboom in Gaza. Mijn gedachten bij de stronk zijn ook bij een Palestijnse boer. Maar deze boer moet dagelijks strijd leveren voor het water voor zijn boomgaard. Tegelijkertijd denk ik ook aan de hoop die de kleine zwarte vrucht vertegenwoordigt. Ik groeide op zonder ook maar één olijf te eten, maar kende wel het verhaal van de ark, het water en de duif met de olijventak. Het verhaal van Noach staat zowel in de Thora, de Koran als in de Bijbel.
Terug naar het meest oostelijke deel van Turkije. Het is 7 jaar later. Een deel van de Tigris is veranderd in een stuwmeer en heeft delen stroomopwaarts onder water gezet, inclusief een schat aan cultureel erfgoed en onvertelde verhalen. Een restauranteigenaar die ooit zijn gasten uitzicht bood op de rijke cultuur van Hasankeyf, zit nu in een betonnen shopping mall Volgens Ögüt is een olijfboomstronk ijzersterk. Kan het, ontdaan van blad en stam, toch opnieuw wortelschieten en vrucht dragen. Misschien is het een kwestie van tijd en dragen de mensen van Hasankeyf genoeg historie in hun bloed en botten en is de aarde waarop ze landen voldoende voedzaam en liefdevol om opnieuw wortel te kunnen schieten.
